ادله جبرگرايان براى قائل شدن به جبر به دو وجه استدلال شده است : اول : از ناحيه عوامل طبيعى و دوم : از ناحيه [ عوامل ] ماوراء الطبيعه . اما وجه اول : اين گونه استدلال شده است كه فعل ، از اراده صادر مىشود و معلول اراده است . و اراده يا خود ارادى و صادر شده از اراده ديگرى است يا غير ارادى است . پس اگر ارادى باشد ، [ خود ] معلول اراده ديگرى خواهد بود . و [ در اين جا ] سخن به آن اراده [ دومين ] ، كه علت اين اراده [ مذكور ] است منتقل مى گردد . پس مى بايست اراده بر امرى غير ارادى متنهى شود و الا تسلسل لازم مى آيد . حال اگر اراده به امرى غيراختيارى منتهى شد يا پذيرفتيم كه خود ، غير ارادى است ، بى شك فعل [ نيز ] غير اختيارى خواهد بود زيرا جبر بر علت ، [ در حقيقت ] جبر بر معلول است . به بيان ديگر : همان گونه كه آشكار است ، معلول امر غير اختيارى از تحت اختيار خارج است . پاسخ حكما و نقد آن به اين سخن پاسخ هايى داده شده است : اول : سخن حكما ، به اين بيان كه وجوب فعل و ضرورى بودنش از جهت اراده آن ، با اختيار منافاتى ندارد . به بيان ديگر : ضرورى بودن و وجوب فعل و عدم امكان ترك آن با اختيار منافاتى ندارد ، بلكه فعل اختيارى فعلى است كه [ شخص ] اگر بخواهد آن را انجام داده و اگر نخواهد آن را انجام نمى دهد . و در